Staatslijn K

opening spoorlijn 1865De mythe wil dat Nederland halverwege de negentiende eeuw gezapig en een tikkeltje achterlijk ronddobberde in zijn trekschuiten, terwijl het buitenland in hoog tempo de ene na de andere hypermoderne spoorlijn de grond instampte.

Zo erg was het nu ook weer niet, hebben verschillende historici uitgezocht. Er waren spoorplannen zat in Nederland, maar geldgebrek en praktische bezwaren – zoals brede rivieren, slappe bodems en te dun bevolkte streken – stonden in de weg.

Maar wat ook de oorzaak was, het feit blijft dat het Nederlandse spoornet in de jaren 50 van de negentiende eeuw weinig voorstelde. Er waren verbindingen tussen de grote steden, een lijn richting Duitsland en wat losliggende sporen in het zuiden van het land. Dat was alles.

Het parlement maakte zich er grote zorgen om, want het besefte wel degelijk dat spoorwegen van groot belang waren voor de toekomst van het land. Maar particuliere maatschappijen zagen geen brood in lijnen buiten wat we nu de Randstad zouden noemen, of kregen hun plannen niet van de grond.

Eind jaren 50 was het Rijk ervan overtuigd dat het zo echt niet langer kon. Met de Spoorwegwet van 1860 – die na heel veel gekibbel en gedoe tot stand kwam – vond het kabinet Van Hall/Van Heemstra een mooie tussenoplossing. Het Rijk zou een aantal spoorlijnen aanleggen, inclusief stations en alles wat erbij hoorde.

Particuliere maatschappijen moesten die lijnen vervolgens gaan exploiteren – want het was geen taak van de overheid om zelf stoomtreinen aan te schaffen en dienstregelingen in elkaar te knutselen, vonden ze destijds. Deze zogenoemde Staatslijnen moesten de ruggengraat vormen van een spoornet door Nederland. Een van de spoorwegen die op deze manier op de kaart kwamen, was Staatslijn K: de spoorverbinding tussen Amsterdam en Den Helder.

Het hoofddoel van de lijn was niet om het noorden van Noord-Holland uit zijn isolement te halen. Als dat gebeurde was dat natuurlijk mooi meegenomen, maar de spoorbaan kwam er toch vooral als aanvoerlijn naar de haven van Amsterdam. Die was steeds slechter bereikbaar geworden.

Het Noordhollandsch Kanaal was een eerste poging om schepen een betere toegang naar Amsterdam te geven. Maar het bochtige, betrekkelijk smalle kanaal voldeed steeds minder voor de almaar groter wordende schepen. Door in Den Helder een spoorweghaven te graven en die met een spoorlijn met Amsterdam te verbinden, dacht het Rijk het goederenvervoer naar de hoofdstad een nieuwe impuls te geven.

Op termijn dan, want een volledige lijn naar Amsterdam zat er toen nog niet in. Het spoor moest het IJ over en dat was op dat moment een letterlijk onoverbrugbare watervlakte. Dat kwam wel als de boel moest worden ingepolderd voor de aanleg van het Noordzeekanaal, waarvoor de plannen toen ook begonnen te rijpen. Het bleef dus voorlopig bij een lijn tot Alkmaar.

Omdat het vooral een goederenlijn moest zijn, rees al snel de gedachte om een zo kort mogelijk tracé aan te leggen, westelijk van het Noordhollandsch Kanaal. Weliswaar woonde daar bijna geen kip, maar het scheelde twee spoorbruggen over het kanaal en vele kilometers spoor. In 1861 meldden de kranten nog dat de regering hoogstwaarschijnlijk voor die westelijke variant zou kiezen.

Vooral in Schagen was de onrust groot. De bewoners vreesden dat als de spoorlijn aan hun neus voorbij ging, ze hun markt wel konden opdoeken. Burgemeester Robert Henry de Meêr van Schagen bestookte, samen met zijn collega’s uit andere ’oostelijke’ plaatsen, de voorbereidingscommissie met verzoeken en bezwaren. Toen dat allemaal nog te weinig zoden aan de dijk leek te zetten, betaalde De Meêr uit eigen zak een protestoptocht. Hij stouwde veertien koetsjes vol met demonstrerende hoogwaardigheidsbekleders en reed daarmee naar Den Haag.

Hij kreeg zijn zin. In december 1861 koos de Tweede Kamer voor het oostelijke tracé. De aanleg van de lijn verliep redelijk probleemloos. Op 18 december 1865 – iets eerder dan gepland – was de officiële openingsrit. Twee dagen later kon het publiek de trein in.

Wim Wegman

Advertentie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s